Ałun – właściwości, zastosowanie, jak używać?

Ałun potasowy to naturalny minerał o działaniu ściągającym i antyseptycznym, najczęściej stosowany jako dezodorant w sztyfcie oraz środek łagodzący po goleniu. Jego 1% roztwór wodny ma pH około 3, a sam kryształ nie blokuje porów skóry. To sprawia, że jest bezpieczną alternatywą dla syntetycznych antyperspirantów. Warto poznać dokładne zasady użycia i właściwości tego minerału.

Czym jest ałun?

Ałun potasowy to nazwa zwyczajowa dwunastowodnego siarczanu glinowo-potasowego o wzorze KAl(SO4)2 · 12 H2O. W farmacji funkcjonują też nazwy: Aluminium Kalium sulfuricum, Alumen FP VIII oraz Aluminii Kalii sulfas. Minerał ten zalicza się do soli uwodnionych i zawiera glin w formie związanej. Pod względem mineralogicznym cechuje się regularnym układem krystalograficznym, brakiem łupliwości i przełamem muszlowym.

Właściwości ałunu znano już w starożytności. W roku 87 p.n.e. Rzymianie zastosowali roztwór ałunu do impregnowania drewnianych elementów wież oblężniczych, aby uodpornić je na pociski zapalające. To historyczne zastosowanie dobrze pokazuje, jak długo ludzie wykorzystują jego praktyczne cechy.

Ałun to dwunastowodny siarczan glinowo-potasowy o wzorze KAl(SO4)2 · 12 H2O. Działa ściągająco i aseptycznie, a jego roztwór ma odczyn kwasowy.

Jakie właściwości ma ałun?

Z użytkowego punktu widzenia liczą się przede wszystkim działanie ściągające i aseptyczne. Oznacza to, że minerał obkurcza powierzchniowe tkanki oraz ogranicza rozwój drobnoustrojów. Jest także hipoalergiczny i bezzapachowy, dzięki czemu dobrze sprawdza się u osób z wrażliwą skórą. Ze względu na swoją kruchość łatwo ulega rozdrobnieniu, ale równie łatwo rozpuszcza się w wodzie, co ułatwia aplikację na skórę.

Podstawowe cechy fizykochemiczne ałunu przedstawiają się następująco:

Roztwór ałunu ma wyraźnie kwasowy odczyn – już 1% roztwór wodny osiąga pH około 3. Taka kwasowość sprzyja hamowaniu bakterii odpowiedzialnych za zapach potu. Jest to jednocześnie powód, dla którego na otwarte rany i silnie podrażnioną skórę kryształ należy stosować z umiarem. Pod względem użytkowym jest wydajny, bo kryształ o masie 100 g może wystarczyć nawet na rok codziennego stosowania. Jest całkowicie biodegradowalny, bywa sprzedawany bez plastiku lub w korkowym etui, a po zużyciu nie pozostawia trwałego odpadu.

Jak używać ałunu w codziennej pielęgnacji?

W sprzedaży można spotkać kilka form tego minerału:

• sztyft z kryształu,
• dezodorant z ałunem w sprayu,
• dezodorant w kulce z ałunem,
• ałun w pudrze lub w kamieniu.

Klasyczny sztyft wymaga zwilżenia wodą przed kontaktem ze skórą. Po wyschnięciu pozostawia na powierzchni cienką, niewidoczną warstwę o kwasowym odczynie.

Jako naturalny dezodorant

W tej roli ałun sprawdza się u osób, które chcą ograniczyć zapach potu bez blokowania gruczołów potowych. Po zwilżeniu sztyftu wodą przesuń kryształ po czystej skórze pod pachami. Minerał ogranicza rozwój bakterii odpowiedzialnych za przykry zapach, a nie zatrzymuje samego pocenia. Dzięki temu skóra może oddychać, a na ubraniach nie powstają charakterystyczne żółte plamy.

Na drobne skaleczenia i po goleniu

Dawniej ałun był popularnym kamykiem po goleniu i służył do tamowania drobnych krwawień. Również dziś po zwilżeniu można przyłożyć go do niewielkiego zacięcia, otarcia lub ranki po goleniu. Działanie ściągające obkurcza naczynia, a aseptyczne chroni przed infekcją.

Na skórze może wystąpić lekkie szczypanie, co jest naturalnym sygnałem kontaktu z kwaśnym minerałem. Ten sposób nadaje się do pielęgnacji nóg, okolic bikini i twarzy. Po użyciu warto opłukać sztyft i pozostawić do wyschnięcia.

Do stóp i na ukąszenia owadów

Stopy są szczególnie narażone na nadmierną potliwość, zwłaszcza latem i w ciężkim obuwiu. Wystarczy przetrzeć wilgotnym ałunem skórę stóp oraz przestrzenie między palcami, aby zredukować zapach i uczucie wilgoci. Taki zabieg utrudnia namnażanie się bakterii i grzybów, co ma znaczenie podczas treningów i długich spacerów.

W sezonie letnim kryształ bywa pomocny również po ukąszeniach komarów i meszek. Zmniejsza opuchliznę, swędzenie oraz zaczerwienienie w miejscu ukłucia. Jest przy tym na tyle łagodny, że stosują go także osoby z wrażliwą skórą.

Czy ałun zawiera aluminium i czy jest bezpieczny?

Tak, ałun potasowy zawiera aluminium, ponieważ jest dwunastowodnym siarczanem glinowo-potasowym. To jednak inna forma niż chlorohydrat glinu stosowany w syntetycznych antyperspirantach. Cząsteczki ałunu są znacznie większe, dzięki czemu pozostają na powierzchni skóry. Warstwa lipidowa naskórka praktycznie nie przepuszcza związków rozpuszczalnych w wodzie, co dodatkowo ogranicza wchłanianie.

Różnice wobec syntetycznych antyperspirantów

Tradycyjne środki przeciwpotne zawierają zwykle chlorohydrat glinu lub cyrkon glinu. Ich zadaniem jest mechaniczne blokowanie ujść gruczołów potowych, by ograniczyć wydzielanie potu. Ałun działa inaczej – tworzy na skórze cienką warstwę o kwasowym odczynie, która hamuje rozwój bakterii odpowiadających za zapach. Nie blokuje porów i nie wyłącza naturalnego procesu termoregulacji, dlatego jest dezodorantem, a nie antyperspirantem.

Jeśli zależy Ci na naturalnym pochodzeniu, wybieraj ałun potasowy, a unikaj syntetycznego ałunu amonowego. Ten drugi otrzymuje się z ałunitu po rozdrobnieniu skały, gotowaniu z kwasem siarkowym i połączeniu z siarczanem amonu. Naturalną i szerzej przebadaną opcją pozostaje ałun glinowo-potasowy.

Stanowisko SCCS

Bezpieczeństwo stosowania glinu w kosmetykach ocenił Komitet Naukowy ds. Bezpieczeństwa Konsumentów (SCCS), niezależne ciało doradcze Komisji Europejskiej. Raport z 2020 roku, oznaczony jako SCCS/1613/19, dowodzi, że aluminium zawarte w kosmetykach, w tym w ałunie, nie przenika przez skórę w stopniu zagrażającym zdrowiu. Margines bezpieczeństwa pozostaje znacznie poniżej limitów uznawanych za toksyczne.

Raport SCCS z 2020 roku potwierdza, że aluminium zawarte w ałunie nie przenika przez skórę w ilościach szkodliwych dla narządów wewnętrznych.

Gdzie występuje ałun i jak powstaje?

Ałun tworzy się w strefie wietrzenia skał ilastych oraz w węglach zawierających piryt i markasyt. Powstaje również podczas wietrzenia skał magmowych bogatych w skalenie i skaleniowce. Często zawiera domieszki sodu, manganu, żelaza lub amonu. W przyrodzie obok ałunu glinowo-potasowego pojawia się również naturalny ałun glinowo-sodowy.

Do znanych miejsc występowania należą między innymi pustynia Kara-kum w Uzbekistanie, okolice Wezuwiusza we Włoszech, Alaska w Stanach Zjednoczonych oraz Kamczatka w Rosji. W Polsce minerał notowano w okolicach Sandomierza, Międzyzdrojów i na Dolnym Śląsku. Niektóre z tych obszarów bywają nazywane ziemiami ałunowymi.